امروزه همه انسانها عضو گونه انسان امروزی یا هومو ساپیِنس (Homo sapiens) هستند که در زبان لاتین به معنای “انسان دانا” است. اما این تنها گونه انسانی نیست که تاکنون وجود داشته است. کشف فسیلها اطلاعات بیشتری درباره انسانهای اولیه از جنس هومو (Homo)، مانند هومو اِرِکتوس (Homo erectus) یا “انسان راستقامت”، که حدود ۱.۹ میلیون تا ۱۱۰ هزار سال پیش در آفریقا، آسیا و بخشهایی از اروپا زندگی میکردند، فاش کرده است.
دانشمندان بیش از دوازده گونه از جنس هومو را شناسایی کردهاند، اما پاسخ به این سوال که نخستین گونه انسان کدام بوده، چندان واضح نیست.
یافتههای فسیلی در مراکش نشان میدهند که انسانهای امروزی دستکم ۳۰۰ هزار سال پیش پدیدار شدهاند. اما قدیمیترین گونه انسانی که دانشمندان بهطور قطعی میشناسند، هومو هابیلیس (Homo habilis) یا “انسان ماهر” نام دارد. این گونه یک نخستیسان ابزارساز بود که راستقامت راه میرفت و بین ۲.۴ تا ۱.۴ میلیون سال پیش در آفریقا زندگی میکرد.
با این حال، فسیلهای قدیمیتری وجود دارند که ممکن است نشاندهنده گونههای هومو قبل از هومو هابیلیس باشند. کمیاب بودن فسیلهای انسانهای اولیه، تشخیص اینکه یک نمونه غیرعادی، متعلق به گونه جدیدی است یا تنها یک نمونه غیرمعمول از گونهای شناختهشده است، را دشوار میکند. علاوه بر این، تکامل فرایندی تدریجی است، بنابراین مشخص کردن دقیق زمان پدیدار شدن یک گونه جدید، به ویژه وقتی فسیلها ترکیبی از ویژگیهای گونههای مختلف را دارند، بسیار سخت است.
تیم دی. وایت، باستانشناس دیرینهشناس از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی، در مصاحبه با مجله لایو ساینس (Live Science) میگوید: “فرایند تکامل پیوسته است، اما برچسبهایی که ما برای راحتی به آن میزنیم، ثابت هستند.”
اولین هومو
بسیاری از نظریههای تکاملی نشان میدهند که هومو هابیلیس از یک جنس قدیمیتر به نام آسترالوپیتهکوس (Australopithecus) تکامل یافته است. نام این جنس به معنای “میمون جنوبی” است، زیرا اولین فسیلهای آن در آفریقای جنوبی کشف شد.
گونههای مختلف آسترالوپیتهکوس حدود ۴.۴ تا ۱.۴ میلیون سال پیش زندگی میکردند. ممکن است هومو هابیلیس مستقیماً از گونهای به نام آسترالوپیتهکوس آفارِنسیس (Australopithecus afarensis) تکامل یافته باشد که مشهورترین نمونه آن “لوسی” است و در سال ۱۹۷۴ در اتیوپی کشف شد.
فسیلهای جنس هومو معمولاً با داشتن دندانهای کوچکتر و مغز نسبتاً بزرگتر از فسیلهای آسترالوپیتهکوس متمایز میشوند، که منجر به استفاده بیشتر از ابزارهای سنگی در آنها شد. با این حال، وایت اشاره میکند که ویژگیهایی مانند دندانهای کوچکتر و مغز بزرگتر باید در جمعیتهای آسترالوپیتهکوس، که هومو اولیه از آنها تکامل یافته، بهتدریج پدیدار شده باشند. او میگوید: “اگر یک آسترالوپیتهکوس ماده وجود داشت، لحظهای در تولد نبود که او فرزند خود را هومو نام بگذارد.” در نتیجه، هیچ نقطه زمانی ثابتی برای پیدایش جنس هومو وجود ندارد؛ به گفته وایت، این جنس تقریباً بین ۲ تا ۳ میلیون سال پیش پدیدار شده است.
تکامل در آفریقا
از دهه ۱۹۷۰، محققان در آفریقا فسیلهایی را کشف کردهاند که به گونه باستانی دیگری به نام هومو رودولفِنسیس (Homo rudolfensis) نسبت دادهاند و این کشف، این ایده که هومو هابیلیس اولین هومو بوده را به چالش میکشد. به نظر میرسد هومو رودولفنسیس از نظر فیزیکی بسیار بزرگتر بوده، مغز بزرگتری داشته و صورتش صافتر از هومو هابیلیس بوده، که ممکن است شبیه به انسانهای امروزی به نظر برسد.
فسیلهای این گونه نیز تقریباً همسن هومو هابیلیس، یعنی تا حدود ۲.۴ میلیون سال قدمت دارند. اما موزه ملی تاریخ طبیعی اسمیتسونیان میگوید: “تنها یک فسیل واقعاً خوب از این هومو رودولفنسیس وجود دارد”، بنابراین دانشمندان نمیدانند که آیا هومو رودولفنسیس یک هومو هابیلیس غیرمعمول بوده یا حتی یک آسترالوپیتهکوس با مغز بزرگتر از حد معمول.
ریک پاتس، باستانشناس دیرینهشناس و رئیس برنامه خاستگاه انسان در مؤسسه اسمیتسونیان، به لایو ساینس گفت که حتی فسیلهای قدیمیتر از آفریقا نیز به نظر میرسد از جنس هومو باشند و ممکن است قدمتشان از هر دو گونه بیشتر باشد. قدیمیترین این فسیلها به حدود ۲.۸ میلیون سال پیش بازمیگردد، اما تنها قطعاتی (چند تکه استخوان فک و چند دندان) هستند، بنابراین برای اثبات اینکه به گونهای متفاوت و ناشناخته از هومو تعلق دارند، کافی نیستند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ نشان داد دندانهای دیگری با قدمت ۲.۵۹ میلیون و ۲.۷۸ میلیون سال نیز ممکن است به این گونه مرموز هومو اولیه تعلق داشته باشند.
بنابراین، این احتمال وجود دارد که اولین گونه انسان هنوز کشف نشده باشد. پاتس میگوید: “در تلاش برای کشف اطلاعات بیشتر درباره خاستگاه جنس هومو، هیجان زیادی وجود دارد، اما ابهامات زیادی نیز هست.”