فرسایش خاک، مانند فرسایش سنگ، ناشی از حرکت آب، باد و یخچالهای طبیعی است. از آنجایی که خاک (چه سست و چه متراکم) مقاومت کمتری در برابر این نیروها دارد، فرسایش خاک تمایل دارد سریعتر از فرسایش سنگ رخ دهد. این مقاله به بررسی علل فرسایش خاک میپردازد که انسانها بیشتر احتمال دارد مستقیماً آن را درک کنند، یعنی فرسایش آبی و بادی، زیرا تأثیر یخچالهای طبیعی بر خاک معمولاً در طول دههها و قرنها آشکار میشود.
آب به ویژه از طریق بارندگی و رواناب سطحی بر خاک اثر میگذارد. هنگامی که قطرات باران به سطح خاک برخورد میکنند، ذرات خاک (یعنی تودههای خاک، شن و سایر ذرات و اجزایی که خاک را تشکیل میدهند) را از هم میپاشند و حمل این ذرات را برای آب آسانتر میکنند. این فرآیند که در آن لایه نازکی از خاک به طور یکنواخت در یک منطقه وسیع برداشته میشود، به عنوان فرسایش سطحی شناخته میشود. در مناطق دیگر، آب میتواند کانالهای کوچکی در زمین (فرسایش شیاری) یا کانالهای بزرگتر (فرسایش خندقی) ایجاد کند که بیشتر باعث تسریع از دست دادن خاک میشود. تأثیر فرسایش ناشی از آب به ویژه در مناطق با شیب تند و بارندگی شدید مشهود است، جایی که نیروی آب میتواند به سرعت خاک سطحی را از بین ببرد.
فرسایش بادی یکی دیگر از علل اصلی فرسایش خاک، به ویژه در مناطق خشک و بیابانی است. این فرآیند زمانی رخ میدهد که بادهای شدید ذرات سست خاک را بلند کرده و در مسافتهای طولانی حمل میکنند. این فرآیند که جهش نامیده میشود، شامل بلند شدن ذرات کوچکتر خاک به هوا و حمل آنها توسط باد است، در حالی که ذرات بزرگتر روی زمین غلت میخورند. این نوع فرسایش در مناطقی با پوشش گیاهی کم، مانند محیطهای مشخص شده توسط تپههای شنی یا سایر انواع خاکهای بدون پوشش، تشدید میشود، زیرا گیاهان به تثبیت خاک کمک کرده و توانایی باد در جابجایی ذرات را کاهش میدهند. با گذشت زمان، فرسایش بادی میتواند منجر به تشکیل سنگفرشهای بیابانی شود، جایی که فقط ذرات بزرگتر و مقاومتر روی سطح باقی میمانند.
فعالیتهای انسانی نیز ممکن است با تغییر چشمانداز طبیعی و از بین بردن پوشش گیاهی به فرسایش خاک کمک کند. شیوههای کشاورزی، مانند شخم زدن و زیرورو کردن خاک، ساختار خاک را مختل کرده و آن را در برابر باد و آب آسیبپذیرتر میکند. جنگلزدایی، که شامل از بین بردن درختان و پوشش گیاهی است، با از بین بردن سیستمهای ریشهای که خاک را تثبیت میکنند، خطر فرسایش خاک را نیز افزایش میدهد. علاوه بر این، ساخت و ساز و توسعه شهری میتواند منجر به افزایش رواناب آب و فشردگی خاک (ناشی از نصب سطوح سخت و نفوذناپذیر مانند سقفها، جادهها، مسیرها و سایر گذرگاهها) شود. این فعالیتها اغلب منجر به سرعت گرفتن فرسایش میشوند، که میتواند مقدار خاک سطحی موجود برای کشاورزی و زیستگاه گیاهان و جانوران را کاهش دهد.