بررسی علمی منشأ کجی محور زمین و نقش ماه در پایداری آن
محور زمین — همان خط فرضی که سیاره ما به دور آن میچرخد — حدود ۲۳.۴۴ درجه نسبت به صفحه مدار خود کج است. شاید این عدد کوچک به نظر برسد، اما همین زاویه، یکی از مهمترین دلایل شکلگیری فصلها، تغییر طول روز و شب و تفاوت دما در نقاط مختلف زمین است. اما اصلاً چرا محور زمین کج شد؟ آیا از ابتدا اینطور بوده یا در گذشته اتفاقی افتاده است؟
در ادامه یک نگاه علمی اما کاملاً سادهفهم به منشأ این کجی و نقش ماه در حفظ پایداری محور زمین میاندازیم.
برخورد تئیا؛ برخوردی که مسیر زمین را برای همیشه تغییر داد
بر اساس فرضیهای بسیار پذیرفتهشده به نام فرضیه برخورد عظیم (Giant Impact Hypothesis)، حدود ۴.۵ میلیارد سال پیش و در ابتدای شکلگیری منظومه شمسی، زمین هنوز سیارهای داغ و نیمهمنسجم بود. در همان زمان، یک جرم آسمانی به اندازه مریخ که دانشمندان آن را تئیا (Theia) مینامند، با سرعت بسیار بالا به زمین برخورد میکند.
نتیجه این برخورد عظیم:
بخشی از مواد پرتابشده به فضا بعدها ماه را تشکیل میدهند
زمین کمی چرخیده و محورش با زاویهای جدید تنظیم میشود
سیستم چرخشی و مداری زمین برای همیشه تغییر میکند
به همین دلیل دانشمندان اعتقاد دارند کجی محور زمین یک اتفاق تصادفی نبوده، بلکه نتیجه مستقیم این برخورد کیهانی است.
آیا محور زمین ثابت است؟
خیر. زاویه محور زمین همیشه دقیقاً ۲۳.۴۴ درجه نیست. این مقدار طی دهها هزار سال بین:
۲۲.۱ تا ۲۴.۵ درجه
نوسان میکند. اما نکته مهم این است که تغییرات بسیار آرام و ملایم رخ میدهند؛ به همین دلیل انسانها آن را در طول عمر خود احساس نمیکنند.
نقش ماه در پایداری زمین
ماه برای زمین فقط یک قمر زیبا در شب نیست؛ بلکه نقشی حیاتی در ثبات چرخشی و آبوهوای سیاره ما دارد.
مهمترین نقشهای ماه در حفظ پایداری محور زمین:
- ایجاد جزر و مد:
نیروی گرانش ماه باعث تجمع آب در نقاط نزدیک و روبهروی ماه میشود و این برآمدگیها به چرخش زمین ثبات میبخشند. - افزایش لَختی چرخشی زمین:
برآمدگیهای اقیانوسی باعث میشوند زمین در برابر تغییر زاویه چرخش مقاومت بیشتری داشته باشد. - جلوگیری از تغییرات شدید آبوهوایی:
اگر ماه نبود، احتمالاً محور زمین دائماً و بیثبات تغییر میکرد و آبوهوا بهطور غیرقابلپیشبینی دچار آشفتگی میشد.
دانشمندان حتی معتقدند بدون ماه، شاید حیات پیچیده روی زمین شکل نمیگرفت.