چینخوردگیهای سنگی ایران، رشتهکوهها و درههای ناهمواری در جنوب غربی دریای خزر هستند. آنها امتدادی از کمربند کوهستانی قفقاز بزرگ به شمار میروند که در امتداد مرز روسیه با گرجستان و آذربایجان نیز کشیده شده است.
این چینخوردگیهای سنگی در محل تلاقی آسیا و اروپا قرار دارند، جایی که نیروهای تکتونیکی عظیمی همگرا میشوند. این سنگها از لایههای رسوبی بیشماری تشکیل شدهاند که در جریان برخورد اولیه بین صفحات تکتونیکی عربستان و اوراسیا، به شکل امروزی خود درآمده و چروکیده شدهاند. زمان دقیق این برخورد به شدت مورد بحث است و تخمینها از 10 میلیون تا 50 میلیون سال پیش متغیر است.
مقامات ناسا در ژانویه 2024 در شبکه اجتماعی ایکس نوشتند: «برخورد تکتونیکی بین اوراسیا و عربستان در طی میلیونها سال، این لایههای سنگی رنگارنگ را فشرده و آنها را به چینخوردگیهای بزرگی تبدیل کرده است.»
صفحات عربستان و اوراسیا همچنان در حال همگرایی هستند و تحقیقات اخیر نشان میدهد که تکهای از پوسته اقیانوسی که قبل از برخورد این دو صفحه را از هم جدا میکرده است، اکنون در زیر عراق و ایران در حال از هم گسیختن است. به نظر میرسد صفحه اقیانوسی نئوتتیس از زیر، منطقه را به سمت پایین میکشد و منجر به تجمع غیرمعمول رسوبات در سطح زمین شده است.
چینخوردگیهای سنگی ایران رنگارنگ هستند و نوارهای زندهای به رنگهای سفالی، سبز و آبی دارند که نتیجه لایههای رسوبی مختلفی است که در طول زمان تهنشین شدهاند. این لایهها پس از برخورد اولیه تکتونیکی در طی میلیونها سال فرسایش یافته و رنگها و بافتهای متناوب سنگهای زیرین را نمایان کردهاند.
تصاویر ماهوارهای از این چینخوردگیهای سنگی، میزان درهمفشردگی این منظره را در طول اعصار نشان میدهد. دانشمندان آزمایشگاه پیشرانه جت ناسا یکی از این تصاویر را با استفاده از مادون قرمز رنگآمیزی کردند تا لایههای مختلف سنگی، همچنین پوشش گیاهی و آزادراه زنجان-تبریز که ساخت دست بشر است و از میان این چینخوردگیها عبور کرده و شهرهای تهران و تبریز را به هم متصل میکند، نشان دهند.
تصویر ماهوارهای دیگری از رصدخانه زمین ناسا، پیچیدگی سطح زمین در این منطقه را برجسته کرده و رودخانه قزلاوزن را نشان میدهد که گوشه جنوب شرقی این چینخوردگیهای سنگی را در بر گرفته و آب مورد نیاز کشاورزی در این منطقه را تامین میکند.