فیلم اوپنهایمر که برنده جایزه اسکار شد، مجدداً علاقه عمومی را به رقابت تاریخی برای ساخت سلاحهای اتمی برانگیخته است. هرچند این فیلم به عذاب وجدان جی. رابرت اوپنهایمر و ترس او از یک جنگ هستهای آینده از دیدگاه خود او میپردازد، اما پیامدهای مستقیم بمباران هیروشیما و ناکازاکی را نشان نمیدهد. با این حال، شواهد وحشتناک این بمبارانها در خیابانهای این دو شهر به وضوح قابل مشاهده بود.
پس از انفجارهای اتمی که به ترتیب در ۶ و ۹ اوت ۱۹۴۵ بر فراز دو شهر بزرگ ژاپن، هیروشیما و ناکازاکی، به وقوع پیوست، سایههای سیاهی از انسانها و اشیاء، مانند دوچرخهها، بر روی پیادهروها و ساختمانها پراکنده شده بود. درک این موضوع که این سایهها احتمالاً آخرین لحظات زندگی هر فرد را به تصویر میکشند، دشوار است و یادآور قالبهای خاکستری قربانیان آتشفشان باستانی پمپئی است. اما این سایهها چگونه به وجود آمدند؟
به گفته دکتر مایکل هارتشورن، متولی افتخاری موزه ملی علوم و تاریخ هستهای در آلبوکرکی، نیومکزیکو، و استاد بازنشسته رادیولوژی در دانشکده پزشکی دانشگاه نیومکزیکو، هنگامی که هر بمب منفجر شد، نور و گرمای شدید از نقطه انفجار پخش شد. اشیاء و انسانها در مسیر این نور، با جذب آن، از رسیدن نور و انرژی به اجسام پشت سر خود جلوگیری کردند. نور اطراف باعث سفید شدن بتن یا سنگ در اطراف این “سایه” شد. به عبارت دیگر، این سایههای وهمآلود در واقع همان ظاهر پیادهرو یا ساختمان قبل از انفجار هستهای هستند. با این تفاوت که بقیه سطوح سفید شدهاند و ناحیهای که رنگ اصلی خود را حفظ کرده، مانند یک سایه تاریک به نظر میرسد.
فرایند شکافت هستهای
انرژی بسیار شدیدی که در یک انفجار اتمی آزاد میشود، نتیجه شکافت هستهای است. به گفته بنیاد میراث اتمی، یک سازمان غیرانتفاعی مستقر در واشنگتن، دی.سی.، شکافت زمانی اتفاق میافتد که یک نوترون به هسته یک اتم سنگین، مانند ایزوتوپهای اورانیوم ۲۳۵ یا پلوتونیوم ۲۳۹، برخورد میکند. در طول این برخورد، هسته اتم شکسته شده و مقدار زیادی انرژی آزاد میکند. این برخورد اولیه یک واکنش زنجیرهای را آغاز میکند که تا زمانی که تمام ماده اصلی مصرف شود، ادامه مییابد.
الکس ولرشتاین، استادیار مطالعات علم و فناوری در موسسه فناوری استیونز در نیوجرسی، میگوید: “واکنش زنجیرهای در یک الگوی رشد نمایی که حدود یک میلیثانیه طول میکشد، رخ میدهد. این واکنش در این مدت حدود تریلیونها تریلیون اتم را میشکند تا واکنش متوقف شود.”
سلاحهای اتمی استفاده شده در حملات سال ۱۹۴۵ با اورانیوم ۲۳۵ و پلوتونیوم ۲۳۹ کار میکردند و مقدار زیادی گرما و پرتوهای گامای بسیار کوتاهموج آزاد کردند. انرژی به صورت امواج فوتونی با طولهای متفاوت، از جمله امواج بلند مانند امواج رادیویی و امواج کوتاه مانند پرتوهای ایکس و پرتوهای گاما، جریان دارد.
به گفته دانشگاه کلمبیا، بر خلاف انرژی با امواج بلندتر، پرتو گاما برای بدن انسان مخرب است زیرا میتواند از لباس و پوست عبور کند و باعث یونیزاسیون، یا از دست دادن الکترونها، شود که به بافت و DNA آسیب میرساند.
دمای انرژی حرارتی آزاد شده توسط بمبهای اتمی میتوانست به ۱۰,۰۰۰ درجه فارنهایت (۵,۵۳۸ درجه سانتیگراد) برسد. هنگامی که این انرژی به یک شیء مانند دوچرخه یا یک فرد برخورد میکرد، جذب میشد و از رسیدن انرژی به اجسام پشت سر خود جلوگیری میکرد و یک اثر سفیدکنندگی در خارج از سایه ایجاد میکرد. در واقع، احتمالاً در ابتدا سایههای بسیاری وجود داشتند، اما به گفته هارتشورن، “بیشتر سایهها توسط امواج انفجاری و گرمای بعدی از بین رفتند.”
«پسر کوچک» و «مرد چاق»
در ۶ اوت ۱۹۴۵، یک بمب اتمی با نام مستعار «پسر کوچک» در ارتفاع ۵۸۰ متری بالای هیروشیما، هفتمین شهر بزرگ ژاپن، منفجر شد. بر اساس گزارش انجمن جهانی هستهای، این انفجار معادل ۱۶,۰۰۰ تن (۱۴,۵۰۰ تن متریک) TNT بود که یک پالس انرژی حرارتی را در سراسر شهر پخش کرد. این پالس ۵ مایل مربع (۱۳ کیلومتر مربع) از شهر را تخریب کرد. تقریباً یک چهارم جمعیت هیروشیما بلافاصله جان باختند و یک چهارم دیگر نیز در ماههای بعد به دلیل مسمومیت ناشی از تشعشعات و سرطان فوت کردند.
سه روز پس از آن انفجار، ایالات متحده دومین بمب اتمی با نام مستعار «مرد چاق» را بر فراز شهر ناکازاکی، در حدود ۳۰۰ کیلومتری شمال شرقی هیروشیما، منفجر کرد. بمب پلوتونیوم ۲۳۹ یک انفجار ۲۱,۰۰۰ تنی (۱۹,۰۰۰ تن متریک) را آزاد کرد که الگوهای مشابهی از تخریب و مرگ را در سراسر شهر به وجود آورد.
امپراتور هیروهیتو در ۱۵ اوت تسلیم ژاپن را اعلام کرد و در ۲ سپتامبر ۱۹۴۵، اعلامیه رسمی را امضا کرد که به جنگ در اقیانوس آرام و جنگ جهانی دوم پایان داد.
یادبود
ایالات متحده هر دو شهر ژاپنی را به دلیل اهمیت نظامی و ایمنی نسبی آنها از حملات بمباران قبلی هدف قرار داد. از آنجایی که این شهرها تا حد زیادی از حملات دست نخورده باقی مانده بودند، آسیب ناشی از بمبهای اتمی به راحتی قابل اندازهگیری بود.
با گذشت زمان، پیامدهای طولانیمدت تشعشعات آزاد شده توسط هر بمب، سؤالات مهمی را در مورد استفاده از آنها ایجاد کرده است. بسیاری از سایههای حک شده روی سنگها به دلیل فرسایش توسط باد و آب از بین رفتهاند. چندین سایه هستهای برداشته شده و در موزه یادبود صلح هیروشیما نگهداری میشوند تا نسلهای آینده بتوانند در مورد این وقایع تأمل کنند.
وِلرشتاین میگوید: “من فکر میکنم بسیار مهم است که پیامدهای استفاده از سلاحهای هستهای را در نظر داشته باشیم. بسیار آسان است که این سلاحها را ابزارهایی برای حکومتداری در نظر بگیریم و نه سلاحهای کشتار جمعی. سایههای هستهای به عنوان یک یادآوری قوی از هزینه انسانی استفاده از سلاحهای اتمی عمل میکنند.”